یادداشت مهمان- حسین شیرزاد، تحلیلگر و دکترای توسعه کشاورزی: دولت چین درحال پیشبرد کشاورزی دیجیتال است. طرح اقدام ملی کشاورزی هوشمند برای سالهای ۲۰۲۴-۲۰۲۸ میلادی، نرخ اطلاعاتی سازی تولید کشاورزی را در انتها سال ۲۰۲۶ به بالای ۳۰ درصد و در انتها سال ۲۰۲۸ به بالای ۳۲ درصد هدف گذاری کرده است. در سال ۲۰۱۹، رئیس جمهوری این کشور خواهان «امنیت مطلق» در تولید داخلی گندم و برنج شد و سیاست آستانه حداقل سطح زیر کشت کشاورزی چین را تکرار کرد و بر مجازات های سختگیرانه برای مقاماتی که در حفظ زمینهای زراعی در حوزه های قضایی خود کوتاهی می کنند، تاکید کرد.
دولت چین همین طور زمینهای سایر صنایع و مشاغل را پس گرفت و به کشاورزی اختصاص داد. چین حتی نخستین برنامه آزمایشی خویش را برای کشت محصولات اصلی اصلاح ژنتیکی شده در سال ۲۰۲۱ تصویب کرد که نشان دهنده تغییر موضع پکن در مورد این فناوری و تلاش آن برای تسریع بیشتر تولید مواد غذایی داخلی است.
تلاش برای تنوع وارداتی
روی کاغذ، این کوشش های گسترده نتیجه داده اند. بعنوان مثال، تولید گوشت گاو، مرغ و… در چین بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ تقریبا ۵۵ درصد افزایش پیدا کرده است؛ برای برخی میوه ها، این رقم ۲۵۸ درصد و برای لبنیات ۳۴۲ درصد است. چین در مورد ذرت، برنج و گندم تقریبا به خودکفایی رسیده است. در همین حال، سوءتغذیه بطور قابل توجهی کم شده و از ۱۰ درصد جمعیت در سال ۲۰۰۱ به کمتر از ۳ درصد در سال ۲۰۱۰ رسیده است، که از آن زمان تابحال در همین سطح باقیمانده است.
پس از جنگ تجاری آمریکا و چین در دوران اول ریاست جمهوری ترامپ، چین به سرعت بخش زیادی از خرید سویای خویش را به سوی برزیل، تغییر دادپس از جنگ تجاری ایالات متحده آمریکا و چین در دوران اول ریاست جمهوری دونالد ترامپ، چین به سرعت بخش زیادی از خرید سویای خود از ایالات متحده را به سوی سایر تأمین کنندگان، به طور عمده برزیل، تغییر داد. اما در حالیکه این اقدام وابستگی چین به ایالات متحده را کم کرد، اما این کشور را در معرض خطر شکست احتمالی محصولات کشاورزی یا بی ثباتی بازار در برزیل قرار داد که اغلب خشکسالی هایی را تجربه می کند که تولید را مختل خواهد نمود. با وجود تلاش ها برای تنوع بخشیدن به واردات و دور شدن از ایالات متحده، امریکا و متحدان ناتو و آسیا-اقیانوسیه آن بازهم ۴۶ درصد از واردات کشاورزی چین را در سال ۲۰۲۳ به خود اختصاص داده اند.
ناترازی تولید با مصرف
با وجود همه این دستاوردها، تولید با مصرف همگام نبوده و واردات مواد غذایی و کشاورزی به شدت افزایش پیدا کرده است. امروزه، چین بزرگترین مصرف کننده گوشت و ماهی در جهان است و بیشتر از ۳۰ درصد از کل مصرف جهان را مصرف می کند. تا سال ۲۰۲۵، واردات تعدادی از مرکبات چین ۲۴۳ درصد، واردات گوشت تقریبا ۶۶۹ درصد و واردات لبنیات بیشتر از ۱۷۵۱ درصد در مقایسه با سال ۲۰۰۰ افزایش پیدا کرده است.
بعید است که چین بتواند این شکاف را با تولید داخلی بیشتر پر کند.
چالش های طولانی مدت امنیت غذایی
بااینکه کوشش های گذشته پکن در کوتاه مدت امنیت غذایی این کشور را بهبود بخشیده است، اما چالش های بلندمدتی را نیز برای بخش کشاورزی بوجود آورده است. به عنوان مثال، زمینهای کشاورزی محدود چین به سبب کشت بیشتر از حد و استفاده بیشتر از حد از کودها تخریب شده اند. در تعدادی از حاصلخیزترین مناطق چین، کمبود آب و آلودگی آب، کشاورزی را تهدید می کند؛ در مناطق دیگر، بارندگیهای سیل آسا و سیل که به سبب تغییرات اقلیمی بیشتر شده اند، محصولات کشاورزی را از بین می برند.
در مجموع، دانشمندان پیشبینی می کنند که تا سال ۲۰۵۰، از دست دادن زمینهای کشاورزی به سبب شهرنشینی و تخریب خاک می تواند ظرفیت تولید مواد غذایی چین را تا ۱۸ درصد کم کند. در همین حال، کاهش نیروی کار کشاورزی چین که ناشی از مهاجرت کشاورزان به مراکز شهری و صنعتی است، بهره وری را نیز می کاهد.
چالش ضایعات مواد غذایی و رویکرد منطقی در حوزه غذا
تغییرات جمعیتی، همراه با هنجارهای اجتماعی چین، به مشکل عظیم ضایعات مواد غذایی در این کشور دامن زده است. امروزه، چین بیشتر از هر کشور دیگری در جهان مواد غذایی را هدر می دهد؛ حتی بعد از آنکه شی جین پینگ چندین کمپین «بشقاب پاک» را راه اندازی نمود و مجلس قانونگذاری چین قانون ضدضایعات مواد غذایی ۲۰۲۱ را تصویب کرد.
بنابراین، چین بازهم به واردات مواد غذایی وابسته خواهد بود، چونکه در سالهای آینده برای مطابقت با تولید و مصرف داخلی تلاش خواهد نمود.
وابستگی مداوم چین به واردات مواد غذایی، بخصوص با عنایت به اختلالات اقتصادی جهانی اخیر، احیانا برای شی جین پینگ آزاردهنده است. بعد از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، قیمت جهانی مواد غذایی به اوج تاریخی خود رسید و چین بطور موقت از دسترسی به صادرات از اوکراین که در سالهای اخیر یکی از تأمین کنندگان اصلی ذرت به چین بوده است، محروم شد. در همان سال، دسترسی به مواد غذایی در بحبوحه اعتراضات گسترده در چین در مخالفت با سیاستهای سختگیرانه کووید-۱۹ دولت، به نقطه اشتعال تبدیل شد.
در یک نمایش عمومی نادر از نارضایتی، یکی از معترضان بنری را روی پلی در پکن برافراشته بود که روی آن نوشته شده بود: «ما به غذا نیاز داریم، نه آزمایش کووید». شی جین پینگ با درک فوریت سیاسی این مسائل، اصطلاح «امنیت غذایی» را حداقل در ۷۱ نشست عمومی در آن سال – دو برابر ارجاعات سال قبل، همچون ادعای خود بر مبنای این که «امنیت غذایی از اساسی ترین منافع کشور است» ذکر کرد.
ذخایر راهبردی و بافرها
جای تعجب ندارد که چین ذخایر ملی عظیمی برای کود، غلات و حتی گوشت دارد. بااینکه جزئیات سیستم ذخایر چین به عنوان یک راز دولتی نگهداری می شود اما طبق برآوردهای وزارت کشاورزی آمریکا، چین بخش قابل توجهی از غلات را در ذخایر جهانی در اختیار دارد شی جین پینگ، به عنوان قسمتی از تاکید گسترده تر بر امنیت اقتصادی و ملی، بارها به بوروکرات های خود فرمان داده است که برای آمادگی در مقابل موقعیت های «وخیم»، «تفکر اصولی» را دنبال کنند. به عنوان مثال، کارشناسان ارتش ایالات متحده ارزیابی کرده اند که رویارویی مستقیم بین چین و کشورهای غربی، جریان تجارت بین المللی را مختل کرده و مردم چین را وادار به تغییر الگوهای مصرف مواد غذایی خود خواهد کرد، که می تواند توانایی پکن را در حفظ ثبات داخلی و ادامه یک جنگ طولانی تضعیف کند.
اگر واشنگتن صادرات کشاورزی به چین را محدود کند، ایالات متحده و کشاورزان آن بهای آنرا خواهند پرداخت. با این حال، شی جین پینگ بطورکامل از خطرات و نتایج سیاسی اختلالات قابل توجه در تأمین مواد غذایی چین آگاه است. بدین سبب جای تعجب نیست که چین ذخایر ملی عظیمی برای کود، غلات و حتی گوشت دارد. بااینکه جزئیات سیستم ذخایر چین به عنوان یک راز دولتی نگهداری می شود – و کیفیت ذخایر موضوع بحث است – طبق برآوردهای وزارت کشاورزی ایالات متحده، چین بخش قابل توجهی از غلات را در ذخایر جهانی در اختیار دارد، همچون حدود ۴۴ درصد از ذخایر گندم جهانی، ۵۳ درصد از ذخایر برنج جهانی و ۵۹ درصد از ذخایر ذرت جهانی.
پویایی در قدرت فناوری آگروتکنیکال چین
چین حال بدنبال ایجاد نوعی کشاورزی فناورانه تر است که قادر به پاسخگویی به تقاضای متغیر غذا و رقابت بین المللی فزاینده و شدید باشد. این تحول به شدت به نوآوری متکی است. مقامات آن چه را که به عنوان نیروهای مولد جدید کشاورزی توصیف می کنند، برجسته می کنند: توسعه بیوتکنولوژی ها، بهبود بذر و ویرایش ژن، مکانیزاسیون هوشمند، استفاده بیشتر از پهپادها و حسگرها، بهره وری لجستیکی بوسیله داده های دیجیتال و رباتیک.
انتظار می رود کشاورزی، که با ذهنیت مهندسی هدایت می شود، خیلی فناورانه شود و قادر به افزایش بهره وری باشد و با این حال محدودیت های مربوط به کمبود زمین و آب و همین طور پیری جمعیت روستایی را برطرف کند. برای نوآوری در کشاورزی، چین درحال سرمایه گذاری گسترده در علم، تحقیقات زراعی و هوش مصنوعی در مقیاسی است که کمتر کشوری می تواند با آن برابری کند.
یکی از حوزه هایی که شایسته توجه بیشتر است، مربوط به روبات های انسان نمایی است که چین درحال طراحی، استقرار است و در نظر دارد آنها را در مزارع روستایی، لجستیک شهری، کارخانه ها و صنایع فرآوری مواد غذایی بسیج کند. این روبات های انسان نما که قابلیت های آنها به سرعت درحال پیشرفت است، می توانند به خوبی به محصولات صادراتی برای کشورهایی که با کمبود نیروی کار کشاورزی و صنعتی مواجهند، تبدیل شوند و از اروپا شروع کنندیکی از حوزه هایی که شایسته توجه بیشتر است، مربوط به روبات های انسان نمایی است که چین درحال طراحی، استقرار است و در نظر دارد آنها را در مزارع روستایی، لجستیک شهری، کارخانه ها و صنایع فرآوری مواد غذایی بسیج کند. این روبات های انسان نما که قابلیت های آنها به سرعت درحال پیشرفت است، می توانند به خوبی به محصولات صادراتی برای کشورهایی که با کمبود نیروی کار کشاورزی و صنعتی مواجهند، تبدیل شوند و از اروپا شروع کنند.
این پویایی ها حال توسط پانزدهمین برنامه ۵ ساله چین برای دوره ۲۰۲۶-۲۰۳۰ پشتیبانی می شوند، که هدف پکن را برای دستیافتن به حاکمیت کامل اقتصادی و تثبیت خود به عنوان یک قدرت تولیدی در قسمت های مختلف، همچون بخشهایی که درحال حاضر در آنها تسلط دارد و بخشهایی که در نظر دارد در آنها تسلط یابد، آشکار می کند. کشاورزی یکی از این بخش ها است، با این هدف که آنرا به یک قدرت کشاورزی-صنعتی با قابلیت صادرات تبدیل کند.
برنامه پانزدهم، غذا را به عنوان یک مسئله امنیت ملی حفظ می نماید و با این حال آنرا به ستونی از نوآوری صنعتی و فناوری و ابزاری برای نفوذ بین المللی ارتقاء می دهد. اما ناتوانی مداوم چین در تولید مواد غذایی مورد نیاز، آسیب پذیری های وجودی را برای پکن به ارمغان می آورد.
با این حال، بطور متناقضی، پکن راه هایی برای بهره برداری از نیاز فوق العاده خود به واردات مواد غذایی به عنوان منبع قدرت در صحنه جهانی پیدا کرده است. با واردات کشاورزی و غذاهای دریایی در مجموع بیشتر از ۲۰۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵، چین در بین ۳ بازار برتر صادرات کشاورزی برای حداقل ۳۲ اقتصاد قرار داشت. این یک تحول بزرگ نسبت به تنها چند دهه پیش است.
در سال ۲۰۰۵، بر اساس گزارش Trade Data Monitor، برزیل کمتر از ۸ درصد از محصولات کشاورزی خویش را به چین صادر می کرد. تا سال ۲۰۲۵، این رقم ۳۳ درصد شد. بطور مشابه، صادرات کشاورزی استرالیا به چین از ۱۰ درصد در سال ۲۰۰۵ به بالای دو برابر در سال ۲۰۲۵ به ۲۲ درصد در سال ۲۰۲۵ رسید، در حالیکه صادرات مواد غذایی تایلند به چین در یک بازه زمانی حتی کوتاه تر، بیشتر از دو برابر شد و از ۹ درصد در سال ۲۰۱۰ به ۲۴ درصد در سال ۲۰۲۵ رسید.
فرصت فشار بر رقبای
پکن بطور قابل توجهی در راه کشاورزی خود ثابت قدم مانده است چنانکه کشاورزی برای این کشور حیاتی، در سطح جهانی ضروری و برای شکل گیری به روابط بین المللی راهبردی است. همین طور گفتنی است که چین درحال صنعتی سازی کوشش های خود برای کربن زدایی و کسب جایگاه فزاینده در تعاملات اقلیمی است، در زمانیکه سایر کشورها در حفظ سرعت سرمایه گذاری مورد نیاز تردید دارند یا برای آن تلاش می کنند. یکی از نتایج آن، نفوذ فزاینده در حوزه هنجاری است، حوزه کلیدی دیگری که پکن در آن بطورکامل سیاست قدرت را پذیرفته است، همچون در ارتباط با مهندسی زمین با هدف تسلط بر ناملایمات اقلیمی… از سال ۲۰۲۰ چین به وضوح در همه جبهه ها فعال است! این جاه طلبی کشاورزی را در کنار کاهش جمعیت چین پیش ببرید و تعادل غذایی می تواند کم کم تا سال ۲۰۵۰ متعادل شود و اضافه تولید داخلی بیشتری را ایجاد نماید که قادر به پاسخگویی به تقاضای خارجی باشد. در سالهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱، در جواب تحقیقات استرالیا در مورد ریشه های کووید-۱۹ و سابقه حقوق بشر چین، این کشور خرید گوشت، غلات، غذاهای دریایی و سایر محصولات استرالیایی را محدود کرد و بیشتر از ۴ میلیارد دلار از صادرات را تحت تاثیر قرار داد
پکن با سوءاستفاده از اهمیت خود برای کشورهای تولیدکننده مواد غذایی، موقعیت های رو به ازدیادی برای فشار بر رقبای خود یافته است. طبق تحلیل مرکز مطالعات راهبردی و بین المللی، پکن از سال ۲۰۱۰ تابحال ۲۶ بار محدودیت های تجاری الزامی کشاورزی اعمال کرده است، همچون ۵ مورد تنها در سال ۲۰۲۵ بود. این اقدامات اغلب پاسخی به توهین های ژئوپلیتیکی است که سیاست گذاران چینی تلاش می کنند کشور هدف را برای لغو یک تصمیم سیاسی خاص تحت فشار قرار دهند یا سایر کشورها را از انجام همین کار بازدارند.
پکن علاوه بر استفاده از این اقدامات ضد کانادا و ایالات متحده، اتحادیه اروپا را نیز هدف قرار داده است که از سال ۲۰۲۴ به سبب اعمال عوارض ضد دامپینگ بر خودرو های برقی چینی، نزدیک به ۴ میلیارد دلار از صادرات گوشت، لبنیات و… خویش را از دست داده است.
استرالیا یکی دیگر از اهداف است. در سالهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱، در جواب تحقیقات استرالیا در مورد ریشه های کووید-۱۹ و سابقه حقوق بشر چین، این کشور خرید گوشت، غلات، غذاهای دریایی و سایر محصولات استرالیایی را محدود کرد و بیشتر از ۴ میلیارد دلار از صادرات را تحت تاثیر قرار داد. مقامات چینی آشکارا از این تاکتیک استفاده کردند. وقتی از سخنگوی وزارت امور خارجه چین در مورد کاهش صادرات کشاورزی استرالیا به چین سوال شد، او پاسخ داد: «ما به هیچ کشوری اجازه نمی دهیم که هم از تجارت با چین سود ببرد و هم بی اساس چین را متهم و بدنام کند».
یافتن راهکارهای جدید
پکن احیانا بازهم بازار وسیع کشاورزی خویش را به عنوان شمشیر داموکلس بر فراز کشورهای صادرکننده محصولات کشاورزی آویزان خواهد نمود. اما با آگاهی از آسیب پذیری ها و وابستگی خود به کشورهای خارجی، به نظر می آید که درحال یافتن راه های جدیدی برای کسب نفوذ در بازار جهانی کشاورزی است. به عنوان مثال، وزارت کشاورزی و امور روستایی چین، بذرها را «تراشه های» کشاورزی می نامد؛ یعنی فناوری بنیادی برای سایر تولیدات کشاورزی. در سال ۲۰۱۹، چین در درخواست ها برای تمام اختراعات بین المللی – خیلی از اختراعات کشاورزی با استفاده از بیوتکنولوژی پیشرفته – از ایالات متحده و اتحادیه اروپا پیشی گرفت و به بزرگترین تأمین کننده مالی تحقیقات و توسعه کشاورزی در سطح جهان تبدیل شد
پکن فراتر از خرید Syngenta، سرمایه گذاری در فناوری های پیشرفته اصلاح ژنتیکی بذر، همچون فناوری های اصلاح ژنتیکی شده توسط هوش مصنوعی را افزایش داده است. در سال ۲۰۱۹، چین در درخواست ها برای تمام اختراعات بین المللی – خیلی از اختراعات کشاورزی با استفاده از بیوتکنولوژی پیشرفته – از ایالات متحده و اتحادیه اروپا پیشی گرفت و به بزرگترین تأمین کننده مالی تحقیقات و توسعه کشاورزی در سطح جهان تبدیل گشته است.
تا سال ۲۰۲۲، چین نخستین نسل از بذرهای ذرت بیوتکنولوژی خویش را تجاری سازی کرد و عملکرد ذرت را ۱۰ درصد افزایش داد. واردات ذرت چین از ۲۳ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ به ۶ میلیون تن تنها دو سال بعد کم شد. تا آخر سال ۲۰۲۵، سینجنتا ۱۱۱ قابلیت تازه برای بذر بوجود آورده بود که از آن زمان تاکنون، نهادهای نظارتی چین استفاده تجاری بیشتر آنها را تأیید کرده اند.
نهاده دامی و سیاستهای دولت چین
آمریکا در سال ۲۰۲۶ پذیرفت که پکن بازهم از بخش کشاورزی خود برای نفوذ ژئوپلیتیکی استفاده نماید، چه بوسیله محدود کردن واردات مواد غذایی، چه بوسیله محدود کردن صادرات کالاهای منتخب. از آنجاییکه پکن بدنبال بهره برداری از همه راه های ممکن برای اعمال نفوذ ژئوپلیتیکی ضد واشنگتن است، صادرات و واردات مواد غذایی می تواند به یک نقطه فشار حادتر در روابط دو کشور تبدیل گردد چین همین طور برای تسلط بر تولید ویتامین ها و اسیدهای آمینه ضروری برای خوراک دام تلاش نموده است. چین درحال حاضر بین ۸۰ تا ۱۰۰ درصد تعدادی از نهاده های خوراک دام و طیور را تولید می کند و این امر صنعت خوراک دام ایالات متحده را به این نتیجه رسانده است که «وابستگی شدید به واردات از تعداد کمی از منابع، آسیب پذیری تولید خوراک دام ایالات متحده را در مقابل اختلالات زنجیره تأمین جهانی برجسته می کند.»
تسلط چین بر صنعتی که برای تولید دام ایالات متحده حیاتی می باشد، به عنوان یک وزنه تعادل بالقوه در مقابل تهدید محدود شدن صادرات مواد غذایی ایالات متحده به چین عمل می کند.
تصمیم ایالات متحده در این خصوص می تواند با تصمیم پکن برای انجام همین کار رو به رو شود و به اقتصاد کشاورزی ایالات متحده و مصرف کنندگان بطور یکسان لطمه برساند. چینی که صادرکننده خالص کالاهای منتخب اما حیاتی می باشد، می تواند نوع جدیدی از چالش را در بازار جهانی کشاورزی ایجاد نماید. پکن بر کشورهایی که به واردات و همین طور صادرات کلیدی آن وابسته هستند، تسلط خواهد داشت.
ایالات متحده در سال ۲۰۲۶ پذیرفت که پکن بازهم از بخش کشاورزی خود برای نفوذ ژئوپلیتیکی استفاده نماید، چه بوسیله محدود کردن واردات مواد غذایی، چه بوسیله محدود کردن صادرات کالاهای منتخب یا هر دو. از آنجاییکه پکن بدنبال بهره برداری از همه راه های ممکن برای اعمال نفوذ ژئوپلیتیکی ضد واشنگتن است، صادرات و واردات مواد غذایی می تواند به یک نقطه فشار حادتر در روابط ایالات متحده و چین تبدیل گردد و پکن ناامنی غذایی خویش را به اهرم ژئوپلیتیکی تبدیل کند.
بطور خلاصه امروزه، چین بزرگترین مصرف کننده گوشت و ماهی در جهان است و بیش از ۳۰ درصد از کل مصرف جهان را مصرف می کند. بااینکه جزییات سیستم ذخایر چین به عنوان یک راز دولتی نگهداری می شود – و کیفیت ذخایر موضوع بحث است – طبق برآوردهای وزارت کشاورزی ایالات متحده، چین بخش قابل توجهی از غلات را در ذخایر جهانی در اختیار دارد، همچون حدود ۴۴ درصد از ذخایر گندم جهانی، ۵۳ درصد از ذخایر برنج جهانی و ۵۹ درصد از ذخایر ذرت جهانی. واردات ذرت چین از ۲۳ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ به ۶ میلیون تن تنها دو سال بعد کم شد.